वनस्पतीच्या जैवविविधतेमागील रहस्यांचा शोध

वनस्पतीच्या जैवविविधतेमागील रहस्यांचा शोध
पानापासून मुळापर्यंत...

वाहिन्यांद्वारे अन्नद्रव्य आणि पाणी यांचे वहन करणाऱ्या वनस्पती किंवा झाडांचे मूळ 400 दशलक्ष वर्षापेक्षाही मागे जाते. अशा वनस्पतीमुळे पृथ्वीतलाचे स्वरुपच पालटून गेले. वनस्पतीच्या उत्क्रांतीविषयी पेकिंग विद्यापीठ, चीन आणि ब्रिस्टॉल विद्यापीठ व लिंकन विद्यापीठ, इंग्लंड येथील संशोधकांनी एकत्रितपणे केलेले महत्त्वाचे संशोधन जर्नल अर्थ सायन्स या संशोधनपत्रिकेमध्ये प्रकाशित झाले आहे.

आपल्या लहान आकाराच्या, साध्या रचनेच्या प्राचीन वनस्पती वारशापासून सुरूवात होऊन अधिक उंचापर्यंत अन्नद्रव्ये आणि पाणी पोचविण्याची व्यवस्था असलेले जटिल, गुंतागुंतीची रचना असलेल्या वनस्पतीमध्ये रुपांत होत गेले. त्यामुळे वनस्पतींच्या विविधतेमध्ये विपूल अशी वाढ झाली. या झाडांमुळे पर्यावरण आणि जैवभूरासायनिक साखळ्यामध्ये महत्त्वाचे उपयुक्त असे बदल होत गेले. सध्या 2.5 लाखापेक्षाही अधिक वनस्पती प्रजाती आहेत, त्यात एकपेशीय शैवालापासून सूर्यफूलापर्यंत, तर गवतापासून महाप्रचंड अशा वृक्षापर्यंत अनेक वनस्पतींचा समावेश होतो.

 वाहिन्या असलेल्या वनस्पतीच्या विकासामध्ये पानांची विशेषतः प्रकाश ग्रहण करण्याची रचनाही अत्यंत महत्त्वाची होती. पानांच्या आकारामध्ये प्रचंड विविधता आहे. ते नेमकी कसे विकसित झाले, त्यावर पर्यावरणाचे परिणाम झाले किंवा कसे  आणि पानांच्या संरचनेमध्ये काही बदल होत गेले आहेत का या प्रश्नांचे उत्तर शोधण्याचे प्रयत्न पेकिंग विद्यापीठ, चीन येथील डॉ. झिंझूआंग क्षुई, लिंकन विद्यापीठ, इंग्लंड येथील डॉ. मार्सेल्लो रुटा आणि ब्रिस्टॉल विद्यापीठातील प्रा. माईक बेन्टन यांनी केले आहेत. दक्षिण चीन येथील उत्खननामध्ये आढळलेल्या 400 ते 252 दशलक्ष वर्षाआधीच्या 300 पेक्षा अधिक जीवाश्म प्रजातींचा अभ्यास करण्यात आला. त्यामध्ये पानांच्या आकाराचा, त्यांच्या प्रमाणाचा आणि अंतर्गत शिरांच्या रचनेचा विविध पद्धतीने अभ्यास केला. त्यातून पानांची रचनेमध्ये होत गेलेले बदल उलगडण्यात, त्यांचे टप्पे ओळखण्यात त्यांना यश आले आहे.

--------------------
डॉ. झुई म्हणाले, की वनस्पती उत्क्रांतीच्या पहिल्या टप्प्यामध्ये (400 ते 320 दशलक्ष वर्षापूर्वी) पर्यावरणातील मोकळ्या जागा भरण्याचे काम वनस्पतींनी वेगाने केले. या काळात त्यांना स्पर्धा नव्हती. त्यामुळे त्यांची रचना साधी होती. पुढील टप्प्यामध्ये त्यामध्ये जटिलता येत गेली. वनस्पतींच्या अंतर्गत रचनेमध्ये, आकारामध्ये बदल होत गेले. त्यातून झुडपे, जमिनीलगत वाढणारी झाडे, उंच झाडे असे प्रकार विकसित होत गेले. उत्क्रांतीच्या दुसऱ्या टप्प्यामध्ये (320 ते 252 दशलक्ष वर्षापूर्वी) साध्या पानांच्या रचनेत अधिक गुंतागुंत आली, ती बऱ्यापैकी स्थिर झाली. अधिक आर्द्रतापूर्ण वातावरणात वाढीसाठी वेलीसदृश्य रचना तयार झाल्या. त्यातील काहींना आधुनिक फुले असलेल्या वनस्पतीप्रमाणे रचना स्विकारल्या. या टप्प्याच्या अंतिम भागात प्रजातींच्या विविधतेमध्ये दुपटीने वाढ झाली असली तरी पानांच्या प्रकारामध्ये फारसा बदल झाला नाही.
-----
प्रा. बेन्टोन म्हणाले, की या अभ्यासातून आश्चर्यकारक बाबी समोर आल्या आहेत.
- दक्षिण चीनमध्ये आढळलेल्या वाहिन्या असलेल्या वनस्पतीच्या सुरवातीच्या अवशेषामध्ये धारदार, दातेरी अशा पानांची रचना दिसून येते. ही रचना युरोप आणि उत्तर अमेरिकेतील त्यांच्या जवळच्या वनस्पतींच्या तुलनेत खुपच आधी होती.
- 320 ते 300 दसक्षलक्ष या कालखंडामध्ये वनस्पतीच्या विविधतेमध्ये घट झाली असली तरी पानांच्या गुंतागुंतीमध्ये फारसा फरक पडला नव्हता.
---------------
डॉ. रुटा म्हणाले, की सर्वसाधारणपणे प्रजातींची विविधता आणि पानांची जटिलता यांची सांगड सुमारे 150 दशलक्ष वर्षामागे दक्षिण चीनमधील सुरवातीच्या वनस्पतीमध्ये सांधली गेली. सुरवातीच्या काळातील कमी स्पर्धेच्या काळात वनस्पतीच्या शरीररचनेमध्ये बदल झाले. पुढील टप्प्यात वनस्पतीच्या फुलांच्या रचनेतून त्यात प्रचंड बदल झाले. पर्यावरणातील विशिष्टतेनुसार वनस्पतीच्या प्रकारामध्येही बदल झाले. 
----------------------------------------------------
---------------------------
फोटो ओळ ः दक्षिण चीन येथील उत्खननामध्ये आढळलेले पॅलेओझोईक कालखंडाच्या अंतिम चरणातील पानांचे जीवाश्म.
------------------
संदर्भ ः     Jinzhuang Xue, Pu Huang, Marcello Ruta, Michael J. Benton, Shougang Hao, Conghui Xiong, Deming Wang, Borja Cascales-Miñana, Qi Wang, Le Liu. Stepwise evolution of Paleozoic tracheophytes from South China: Contrasting leaf disparity and taxic diversity. Earth-Science Reviews, 2015; 148: 77 DOI: 10.1016/j.earscirev.2015.05.013
000000000000000

एन्जोया मिरची!

सफरचंद नाही...
ही आहे एन्जोया मिरची!

सफरचंदाप्रमाणे रंग असणाऱ्या ढोबळी मिरचीची जात "व्हॅन डेन बर्ग नर्सरी' आणि "फोर एव्हरग्रीन' यांनी एकत्रितपणे तयार केली आहे. त्याची लागवड नेदरलॅंड येथील एस ग्रॅव्हनजंडे येथील ग्लासहाऊसमध्ये करण्यात आली होती. या पिकाची पहिली काढणी वेस्टलॅंड येथील महापौर स्झॅक व्हीडी टाक यांच्या हस्ते नुकतीच करण्यात आली.
"व्हॅन डेन बर्ग नर्सरी'चे चालक व उत्पादक विलफ्रेड यांनी दोन वर्षांपूर्वी मिरचीची दोन रंगांची जात विकसित केली होती. सध्या ते फोर एव्हरग्रीन या कंपनीसोबत अधिक संशोधन करीत असून, त्यांनी ढोबळी मिरचीची अधिक आकर्षक अशी जात विकसित केली आहे. तिचे नाव एन्जोया असे ठेवले आहे. ही जात अधिक आकर्षक असल्याने विविध सॅलड व पाककृतीमध्ये सजावटीसाठी त्याची मागणी अधिक राहील, असा विश्वास विलफ्रेड यांनी व्यक्त केला.
 

सिलीकॉन मुलद्रव्य

सिलीकॉन मुलद्रव्य उत्पादनवाढीसाठी महत्त्वाचे...

फिलीपिन्स येथे भात उत्पादनवाढीसाठी राबवला लेगाटो प्रकल्प 

सिलीकॉन या मुलद्रव्याचा भात पिकासह विविध पिकांच्या उत्पादनामध्ये वाढ मिळत असल्याचे गेल्या काही वर्षामध्ये होत असलेल्या संशोधनामध्ये दिसून आहे. त्या संदर्भात फिलिपिन्स व व्हियतनाम येथील प्रक्षेत्रामध्ये अभ्यास करण्यात आला. त्यामध्ये अन्नसुरक्षिततेसाठी आवश्यक अशा भात, गहू आणि बार्ली सारख्या पिकांमध्येही या मुलद्रव्याचा फायदा होत असल्याचे दिसून आले आहे.

सिलीकॉन हे पृथ्वीतलावर ऑक्सिजननंतर दुसरे महत्त्वाचे मुलद्रव्य असूनही दीर्घकाळ पर्यावरणतज्ज्ञांनी त्याकडे दूर्लक्ष केले होते. अनेक कृषीतज्ज्ञ अद्यापही पिकासाठी आवश्यक मुलद्रव्यामध्ये त्याचा समावेशही करत नाहीत. मात्र, गेल्या काही वर्षापासून सातत्याने होत असलेल्या संशोधनातून विविध पिकांच्या वाढीसाठी सिलीकॉन अत्यंत महत्त्वाचे ठरत असल्याचे समोर येत आहे. सध्या सीलीकॉनच्या वापर व पर्यावरणातील त्यांच्या फिरत्या चक्रांसंदर्भात अभ्यास करण्यासाठी लेगाटो (LEGATO ) या आंतरशाखीय प्रकल्पाची आखणी करण्यात आली आहे. त्याअंतर्गत व्हियतनाम येथील प्रदेशामध्ये सीलीकॉनच्या पर्यावरणातील साखळीबाबत अभ्यास करण्यात आला, तर फिलिपिन्स येथे सिलीकॉन या मुलद्रव्यांचा भात उत्पादनामध्ये विविध घटकांवर होणाऱ्या परिणामांचा अभ्यास करण्यात आला. सिलीकॉनमुळे पिकांची कीडरोग प्रतिकारकता आणि अजैविक ताण सहनशीलता विकसित होण्यास मदत होते. त्याचा फायदा भातासारख्या मुख्य अन्न पिकांच्या उत्पादनवाढीसाठी होऊ शकतो. त्या दृष्टीकोनातून या मुलद्रव्यांचा सखोल अभ्यास करण्यात येत आहे. फिलिपिन्स येथील लागुना प्रांतामध्ये सीलीकॉन साखळी आणि शेतामध्ये त्याचा ताळेबंद मांडण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. त्याविषयीचे निष्कर्ष जर्नल प्लॅंट ऍण्ड सॉईल रिपोर्टस मध्ये प्रकाशित करण्यात आले आहेत.

- सिंचनाच्या पाण्याद्वारे सीलीकॉन मोठ्या प्रमाणात पिकापर्यंत पोचत असतो. मात्र, पावसाच्या पाण्यामध्ये सिलीकॉनची तीव्रता ही प्रयोगशाळेत केल्या जाणाऱ्या परिक्षणाच्या मर्यादेपेक्षा कमी असते. त्यामुळे पावसाचे पाणी सिलीकॉनचा महत्त्वाचा स्रोत नसल्याचे संशोधक मानतात.

- मातीच्या कणाच्या विरघळण्यातून पिकांना उपलब्ध होणारे सिलीकॉन हा एक महत्त्वाचा स्रोत ठरतो. विशेषतः वाढीच्या अवस्थेत  त्याचा फायदा होतो. लेगाटो प्रकल्पामध्ये विविध शेतकऱ्यांच्या मुलाखती घेण्यात आल्या. त्यामध्ये विविध शेतकरी हे भाताच्या काडाचा वापर भातासह अन्य पिकामध्ये खताप्रमाणे करत असल्याचे दिसून आले आहे. मात्र, दीर्घकालीन विचार करता भात पिकातील सिलीकॉन पुर्नवापर व साखळीमध्ये अडथळे येऊ शकतात. ज्या भागामध्ये तीव्र हवामान आणि सिलीकॉनची कमतरता आहे, अशा ठिकाणी पिकांच्या उत्पादनामध्ये अडचणी येऊ शकतात. सध्या व्हियतनाम येथे झालेल्या चाचण्यामध्ये कमतरतेच्या अडचणी दिसून येते. 

------------------------------

पोल्ट्रीपक्षी विश्लेषणातून मिळू शकेल धोकादायक विषाणूंचा अंदाज

सातत्यपूर्ण पोल्ट्रीपक्षी विश्लेषणातून मिळू शकेल धोकादायक विषाणूंचा अंदाज

पोल्ट्रीतील फ्लू विषाणूपासून एव्हीयन एन्फ्यूएंजा विषाणूपर्यंतच्या बदलाचा घेतला जनुकिय मागोवा

चीन येथील पोल्ट्री उद्योगासाठी हानीकारक ठरलेल्या विषाणूंमध्ये फ्लू विषाणूपासून एव्हीयन H7N9 एन्फ्ल्युएंजा विषाणूपर्यंत होत गेलेल्या बदलाचा अभ्यास आंतरराष्ट्रीय संशोधकांच्या गटाने केला आहे. या विषाणूमुळे 2013 मध्ये 375 पेक्षा अधिक लोक आजारी पडले होते. हे संशोधन प्रोसिडिंग्ज ऑफ नॅशनल ऍकॅडमी ऑफ सायन्सेस मध्ये प्रकाशित झाले आहे.

2013 पर्यंत H7N9 एव्हीयन विषाणूमुळे माणसांमध्ये दोन मोठे प्रादुर्भाव होऊन 115 मृत्यू झाल्याची नोंद आहे. हा विषाणू पोल्ट्रीतील कोबड्यांमध्ये H9N2 विषाणूची पुढील आवृत्ती होता. सर्वसामान्यपणे H9N2 या  विषाणूमुळे कोंबड्यांच्या अंडी उत्पादनामध्ये घट होत असून, अन्य रोगांच्या प्रादुर्भावासाठी कोंबड्या संवेदनशील होतात. त्याचा विपरीत परीणाम पोल्ट्री उद्योगावर होतो. मात्र, माणसासाठी धोकादायक ठरू पाहणाऱ्या H7N9 विषाणूच्या उत्क्रांतीचा अभ्यास करण्याची आवश्यकता निर्माण झाली. H9N2 या विषाणूमध्ये झालेल्या बदलांचा अभ्यास सेंट ज्युड चिल्ड्रन्स रिसर्च हॉस्पिटल आणि चीन ऍग्रीकल्चरल युनिव्हर्सिटी यांच्या नेतृत्वाखालील आंतरराष्ट्रीय संशोधकांच्या गटाने केला आहे.  या संशोधनातून पोल्ट्री फार्म परीसरामध्ये सातत्याने फ्लु विषाणूची निरीक्षणे करण्याची गरज पुढे आली आहे. त्यातून H9N2 या विषाणूतील बदल त्वरीत कळतील. मानवी आरोग्यासाठी धोकादायक ठरू शकणाऱ्या H7N9 विषाणूंचा इशारा मिळण्यास मदत होणार आहे.

या विषयी माहिती देताना सेंट ज्युड येथील प्रादुर्भावित रोग विभागातील संशोधक रॉबर्ट वेबस्टर यांनी सांगितले, की जनुकीय अभ्यासातून H9N2 विषाणूमध्ये गेल्या दहा वर्षाच्या काळात स्थळानुसार कसे बदल घडत गेले याचा माग घेता आला. त्यातून निर्मित H7N9 या विषाणूचा मानवी आरोग्यासाठीचा धोका 2013 च्या घटनावरून दिसून आलाच आहे. सातत्याने पोल्ट्री फार्ममध्ये केलेल्या परीक्षणातून H9N2 मधील फरक लक्षात आल्यास पुढील धोक्याचा अंदाज आधीच मिळू शकतो. नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार फ्लूचा विषाणू जनुकाचे म्युटेशन, एकत्रिकरण आणि बदल करीत असतो. 

असे आहे संशोधन  
- 1994  आणि 2013 मध्ये चिकन व्हायरस H9N2 मध्ये झालेल्या बदलांचा एकूण जिनोमिक सिक्वेन्सिंगद्वारे वेध घेण्यात आला.
- दरम्यानच्या काळात 2009 मध्ये H9N2 विषाणूची जनुकीय विविधता वेगाने कमी झाली.
- 2010 पासून 2013 पर्यंत H9N2 या विषाणूसाठी मोठ्या प्रमाणात लसीकरण करण्यात आले.
- 2013 पर्यंत H7N9 एव्हीयन विषाणूमुळे माणसांमध्ये दोन मोठे प्रादुर्भाव होऊन 115 मृत्यू झाल्याची नोंद आहे. अभ्यासामध्ये H9N2 विषाणूने प्रादुर्भावित कोंबड्या एखाद्या मिश्रण भांड्याप्रमाणे कार्यरत असल्याचे दिसून आले. प्रादुर्भावित कोंबड्यामध्ये H9N2 आणि अन्य स्थलांतरीत पक्षी, स्थानिक बदले यांच्यातील एव्हीयन विषाणू यांच्याशी संगम होतो. त्यातून H7N9 विषाणूमध्ये H9N2 मधील सहा जनुकांची भर पडते.

-------------
चीनमधील 2013 मध्ये झालेली H7N9 विषाणूची उत्क्रांती
------------------
H7N9 विषाणूतील आठ जनुके ही आशियातील स्थानिक बदके, पक्षी आणि पोल्ट्री पक्षी यांच्यात आढळणाऱ्या एव्हीयन इन्फ्लूएंजा विषाणूंशी संबंधित आहेत. नैसर्गिकरीत्या एकाच यजमानामध्ये दोन किंवा अधिक एन्फ्लूएंजा विषाणू एकत्र आल्यास त्यांच्यामध्ये जनुकांची देवाणघेवाण होते. त्यातून नवा अधिक ताकदवान विषाणू तयार होतो. अशाच प्रक्रियेतून H7N9 विषाणूंची निर्मिती झाल्याचे संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे.
- एकाच जागेमध्ये पोल्ट्री, बदके आणि पक्षी यांचा रहिवास असल्यास विषाणूंचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता वाढते. तसेच मांस मार्केटमध्ये एकाच जागी सर्व प्रकारचे जिवंत पक्षी ठेवले जातात. त्याचाही परीणाम होतो.
- H7N9 विषाणूतील जनुकामध्ये

- स्थानिक बदकापासून --- HA (hemagglutinin) जनुक
- जंगली पक्ष्यापासून NA (neyraminidase) जनुक.
- पोल्ट्री कोंबड्यांपासून H9N2 इन्फ्लूएंजा विषाणूतील अन्य सहा जनुके.
- ज्या ठिकाणी पक्षी एकत्र येतात, अशा ठिकाणी पोल्ट्री पक्ष्यांच्या शरीरामध्ये विषाणूंमध्ये H7N9 विषाणू उत्क्रांत होतो.
- त्याचा प्रादुर्भाव माणसांमध्ये झाल्यास प्राणघातक होऊ शकतो.
पोल्ट्रीपक्षी विश्लेषणातून मिळू शकेल धोकादायक विषाणूंचा अंदाज

शेतकऱ्यांसाठी खास फॅबलेट

शेतकऱ्यांसाठी खास फॅबलेट

हैदराबाद येथील इक्रिसॅट चे संशोधन

हैदराबाद येथील इक्रीसॅट या संस्थेने खास शेतकऱ्यांसाठी मोबाईल, टॅबलेट कॉम्पुटर संपर्क, समन्वय आणि माहिती साठ्याचे काम करणारा ग्रीन फॅबलेट विकसित केला आहे. त्यासाठी हैदराबाद येथील एनयूएनसी सिस्टिम्स या कंपनीची मदत घेण्यात आली असून, या ग्रीन फॅबलेटमध्ये अल्पभूधारक शेतकऱ्यांसाठी आवश्यक त्या निविष्ठा खरेदीपासून विक्रीपर्यंतच्या माहितीचा साठा उपलब्ध होणार आहे. त्याचा फायदा त्याला शेतीतील आवश्यक निर्णयासाठी होणार आहे. या उपकरणाची किंमत 299 अमेरिकी डॉलर (सुमारे 18900 रुपये) इतकी आहे.

डिजिटल तंत्रज्ञानामध्ये सातत्याने व वेगाने बदल होत आहेत. या तंत्रज्ञानाचा लाभ अतिदुर्गम भागातील शेतकऱ्यापर्यंत पोचविण्यासाठी हैदराबाद येथील इक्रिसॅट संस्थेने विविध खासगी कंपन्यांच्या सहकार्यांने ग्रीन फॅबलेट तयार केले आहे.  या ग्रीन फॅबलेटचा कृषी उद्योजक आणि विस्तार कार्यक्रमासाठी चांगला उपयोग होऊ शकतो. यातून विस्तार कार्यकर्ते लहान शेतकऱ्यांना पिकांच्या लागवडीपासून विविध टप्प्यावर आवश्यक ती माहिती पुरवू शकतील. त्या विषयी माहिती देताना इक्रीसॅट चे संचालक डॉ. दिलीपकुमार गुंटूकू यांनी सांगितले, की गावामध्ये माहिती साठ्याप्रमाणे हा ग्रीन फॅबलेट काम करेल. त्यातून शेतकऱ्यांना आवश्यक ती माहिती व समन्वयाचे तंत्रज्ञान उपलब्ध होऊ शकेल. त्याच प्रमाणे दुर्गम अशा ग्रामीण भागामध्ये इंटरनेट सुविधांचा वापर वाढविण्यासाठी उपयुक्त ठरेल. कृषी विषयामध्ये कार्यरत सर्व घटकांना एकत्रित आणण्यामध्ये हे फॅबलेट महत्त्वाची भूमिका निभावणार आहे.

या फॅबलेटच्या निर्मितीमध्ये कार्यरत एनयूएनसी सिस्टिम्स चे वरीष्ठ संचालक संदीप डागा म्हणाले, की शेतकरी, संशोधकांमधील त्वरीत संपर्क, समन्वयातून पिकांचे उत्पादन वाढण्यास मदत होणार आहे. तसेच संशोधनासाठीही या माहिती साठ्याचा उपयोग होणार आहे. या साठी खास ग्रीन सीम तयार करण्यात आले आहे. त्याचा वापर मोबाईलसह फॅबलेटमध्ये करता येईल.
- फॅबलेटच्या माध्यमातून हवामान आणि कीड प्रादुर्भावाचे अंदाज मेसेजच्या माध्यमातून मोफत उपलब्ध होतील.

--------
ग्रीन सीम प्रकल्प ः
या तंत्रज्ञानाच्या चाचण्या ग्रीनसीम प्रोग्राम या नावाने सहा महिने घेण्यात आल्या. भारतातील तेलंगणा, आंध्रप्रदेश, कर्नाटक या तीन राज्यातील 171 खेड्यांचा त्यात समावेश होता. या प्रकल्पामध्ये 40 हजार शेतकरी सहभागी झाले होते.  
- त्यातील एक आहेत महिला शेतकरी चंद्रकला. त्यांनी सांगितले, की गेल्या हंगामामध्ये अवकाळी पावसामुळे भुईमुगाच्या पिकाचे पुर्ण नुकसान झाले होते. मात्र, या वर्षी ग्रीन सीमच्या माध्यमातून हवामानाचे अंदाज आवाजाच्या स्वरुपात येत होते. त्यामुळे अवकाळी पावसाचा अंदाज मिळताच काढणीच्या वेळेआधीच तीन दिवस भुईमुग काढून घेतला. परीणामी पूर्ण पीक वाचले. 
- उद्योजकतेला चालना ः एका ग्रीन सीम विक्रीमागे साधारणपणे दहा रुपये व पुढील प्रत्येक रिचार्जसाठी 2.3 टक्के वाटा विक्रेत्याला मिळत असल्याने ग्रामीण भागामध्ये सीम व रिचार्ज विक्रीचा व्यवसाय अनेक तरूणांनी सुरू केला.
- ग्रीन सीमच्या निर्मितीसाठी इंडीयन फार्मर्स फर्टीलायझर कोऑपरेटिव्ह (इफको), किसान संचार लि. (IKSL) यांच्यासह एअरटेल यांची मदत घेण्यात आली. या ग्रीन सीमला भारतीय विपनन संस्थेच्या वतीने दिला जाणारा मानाचा फ्लेम पुरस्कार 2013 मिळाला आहे.

फॅबलेटची वैशिष्ट्ये ः
ग्रीन फॅबलेट हा ग्रीनसीमचा पुढील टप्पा असून, माहितीची देवाणघेवाण अत्यंत वेगाने होऊ शकेल.
ग्रामीण भागामध्ये वापरता येईल अशी याची रचना केली असून, त्याच्या जल प्रतिबंधक, धक्का प्रतिरोधक, धूळी, कचऱ्यापासून मुक्त, वाचता येईल अशी मोठी अक्षरे, प्रखर उन्हामध्ये वाचता येईल अशी स्क्रिन या वैशिष्ट्यामुळे त्याची उपयुक्तता वाढली आहे.

---

दीलीपकुमार गुंटूकू ग्रामीण महिलांना फॅबलेटचे प्रात्यक्षिक दाखविताना.

For more information please contact: Dileepkumar Guntuku, +91 40 30713205. G.Dileepkumar@cgiar.org or Joanna Kane-Potaka, +91 40 30713227,
j.kane-potaka@cgiar.org or Showkat Rather at +91 897 888 2187 or r.showkat@cgiar.org

वाफ्यामध्येच वापरता येतील गाळण घटक

प्रदूषण टाळण्यासाठी वाफ्यामध्येच वापरता येतील गाळण घटक

 तीन प्रकारच्या गाळण घटकांपासून बनविलेल्या वाफ्यांतून निचरा होणाऱ्या पाण्यातील प्रदूषित घटकांचे प्रमाण कमी होत असल्याचे दिसून आले असून, वनस्पतींच्या वाढीवर कोणताही परिणाम होत नाही. 16 पैकी 11 प्रजातीच्या वनस्पती रेन गार्डनमध्ये वाढविण्यास योग्य असून, त्यांची शिफारस केली आहे. पाण्यांचाहे  वापर पिकांच्या वाढीसाठी करण्याच्या उद्देशाने नुकताच अभ्यास करण्यात आला. त्यामुळे अधिक पावसाच्या प्रदेशामध्ये पाण्याच्या स्रोतांचे प्रदूषण कमी होण्यास मदत होईल. हे संशोधन हॉर्ट सायन्स मध्ये प्रकाशित करण्यात आले आहे.

पावसाळी प्रदेशामध्ये अधिकच्या पाण्याचा निचरा होऊन परिसरातील पाण्याचे स्रोत प्रदूषित होतात. त्याचा परिणाम जलचर आणि वन्य जीवांवर होतानाच पिण्यासाठी व वापरासाठीही पाणी असुरक्षित होत जाते. या उपाय शोधताना रेन गार्डनमधून निचरा होणाऱ्या पाण्याचा पुनर्वापर पिकांच्या वाढीसाठी करण्याच्या दृष्टीने नॉर्थ कॅरोलिना विद्यापीठातील संशोधिका हेलेन कराऊस व रिबेका तुर्क यांनी अभ्यास केला.
- प्रदुषकांचे प्रमाण कमी ठेवण्यासाठी वाफ्यामध्येच गाळण घटकांचा वापर केला. त्यामुळे वाहते पाणी अडवणे, त्याचा प्रदूषित निचरा कमी करणे शक्य होते.
- वाफ्यामध्ये तीन प्रकारच्या गाळण घटकांचा वापर केला. त्यामध्ये
1. 80 टक्के स्वच्छ वाळू, 15 टक्के चिकण माती, 5 टक्के पाईनच्या साली.
2. 50 टक्के सॅण्डी लोम सॉईल, 50 टक्के पाईनच्या साली,
3. स्लेट आधारीत घटक 80 टक्के, 20 टक्के पाईनच्या साली.
- हे तिन्ही गाळण घटकांची मुरण्याचा, निचरा दर वेगळा असून, रासायनिक गुणधर्मही वेगळे आहेत.
- घटकांनी बनविलेल्या वाफ्यामध्ये  झाडे, झुडूपे, गवते यासारक्या भिन्न प्रकारच्या वनस्पतींची लागवड केली गेली.

 असे होत निष्कर्ष ः
- वाळूआधारीत गाळण घटक नत्राशिवाय अशा प्रदूषकांचे प्रमाण चांगल्या प्रकारे कमी करतात.
- माती आधारीत घटकांतून अधिक स्फुरद तीव्रता  बाहेर पडते.
- स्लेट आधारीत घटकामध्ये नत्र आणि स्फुरद चांगल्या प्रकारे धरून ठेवले जाते.
- अभ्यासाच्या दुसऱ्या टप्प्यामध्ये वनस्पतींची वाढ, मुळांची वाढ चांगल्या प्रकारे झालेली दिसली.
--------

रेन गार्डनमधील लागवडीच्या वेळचे छायाचित्र. नॉर्थ कॅरोलिना येथील अशा 12 बागांतील 16 वनस्पती प्रजातींचा अभ्यास करण्यात आला. (स्रोत ः हेलेन कराऊस)
--------------------------------

बोरॉन सहनशीलता नियंत्रित करणारे जनुक ओळखले

गहू पिकातील बोरॉन अधिकतेची लक्षणे

 

 बोरॉन या घटकांच्या अधिकतेमुळे गव्हाचे उत्पादन कमी होत असते.
यावर गहू पिकातील बोरॉनच्या सहनशीलतेला नियंत्रित करणाऱ्या जनुकांचा शोध घेण्यात ऑस्ट्रेलियामधील ऍडलेड विद्यापीठातील संशोधकांना यश आले आहे.

जागतिक पातळीवर जमिनीमध्ये बोरॉनचे प्रमाण वाढत असल्याने त्याचा परिणाम पिकांच्या उत्पादनावर होत आहे. या समस्येवर मात करण्यासाठी 
ऑस्र्टेलियन संशोधकांनी गहू पिकातील बोरॉनच्या सहनशीलतेसाठी कारणीभूत जनुक ओळखले आहे. हे संशोधन नेचर या संशोधनपत्रिकेमध्ये प्रकाशित करण्यात आले आहे. या संशोधनामुळे बोरॉनसाठी अधिक सहनशील जाती विकसित करण्यामध्ये पैदासकारांना मदत होणार आहे.

ऍडलेड विद्यापीठातील कृषी, अन्न आणि वाइन प्रशालेतील ऑस्ट्रेलियन सेंटर फॉर प्लॅंट फंक्शनल जिनोमिक्स  येथील संशोधकांनी सांगितले, की ज्या मातीमध्ये बोरॉनची अधिकता असते, त्या ठिकाणी पिकांचे उत्पादनामध्ये घट येते. त्यावर केवळ जनुकिय सुधारणा हाच एक उपाय फायदेशीर ठरू शकतो.

डॉ. टीम सट्टॉन पुढे म्हणाले , की जगभरातील सुमारे 35 टक्के लोकसंख्या ही गहू पिकावर अवलंबून आहे. दुष्काळ, क्षारता, आणि मातीतील मुलद्रव्यांची अधिकता ही उत्पादकता कमी होण्याची मुख्य कारणे आहेत. दक्षिण अमेरिकेमध्ये धान्यांच्या शेतीखालील सुमारे 30 टक्के जमिनीमध्ये बोरॉनचे प्रमाण अधिक आहे. जिरायती धान्य उत्पादक पट्ट्यामध्ये जगभरामध्ये हीच समस्या सतावत आहे.
- गहू पिकांच्या संवेदनशील जातींची मुळे बोरॉन अधिक असलेल्या मातीमध्ये चांगल्या प्रकारे वाढू शकत नाहीत. केवळ काही बोरॉन सहनशील जातींची मुळे बऱ्यापैकी वाढू शकतात.



जर्नल संदर्भ ः
    Margaret Pallotta, Thorsten Schnurbusch, Julie Hayes, Alison Hay, Ute Baumann, Jeff Paull, Peter Langridge, Tim Sutton. Molecular basis of adaptation to high soil boron in wheat landraces and elite cultivars. Nature, 2014; DOI: 10.1038/nature13538